نشست "هویت آموزش زبان عربی در آموزش و پرورش"

نشست-علمی "نگاهی نو بر هویت آموزش زبان عربی در آموزش و پرورش" در سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی برگزار شد.

 

به گزارش روابط عمومی سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، نشست علمی تخصصی با عنوان " نگاهی نو بر هویت آموزش زبان عربی در آموزش و پرورش" در راستای صیانت از برنامه درس عربی و با تاکید بر تقویت فعالیت‌های علمی پژوهشی معلمان با مشارکت حوزه تربیت  و یادگیری قرآن و معارف اسلامی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، گروه عربی متوسطه دوم شهر تهران و اساتید دانشگاه، 5 بهمن در سالن جلسات سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی برگزار شد.

در این نشست که با حضور برخی اساتید زبان عربی دانشگاه‌های سراسر کشور، رئیس انجمن علمی عربی ایران، مدیر گروه عربی دانشگاه فرهنگیان شهید باهنر و جمعی از مسئولان سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی برگزار شد، محورهایی چون بازخوانی جایگاه، اهمیت و اهداف آموزش زبان عربی، نگاهی به افق‌های آینده آموزش زبان عربی، معیارهای آموزش زبان عربی، ارائه الگوی مناسب و همچنین تحلیل وضعیت موجود آموزش زبان عربی مورد بررسی و تبیین قرار گرفت.

 دکتر سهیلا محسنی نژاد، هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)پردیس خواهران مطالب مهمی را مطرح نمود که رئوس آن به شرح زیر می باشد:

مبحث اول:

اصول کلیدی در آموزش زبان عربی برای گویشوران غیر عرب

  1. مشخص کردن هدف از آموزش عربی(اموزش رسمی در مدرسه ودانشگاه/ أموزش برای اهداف خاص دینی، فرهنگی، سیاسی، تجاری).
  2. تصنیف زبان عربی از آسان به سخت.

3.مشخص کردن سطح زبان طبق معیارهای بین المللی(اروپایی- آمریکایی)

4. تغییر دادن روشهای تدریس  زبان عربی طبق شرایط.

5. المعلم کمک و مشاور زبان آموزان.

6. آموزش مهارتهای زبانی بطورمتکامل و همزمان.

7. زبان آموزان  محور فرایند یادگیری

8. أهمیت دادن به سیاق جمله ها.

9. دوری از ترجمه

10. عرضه دادن فرهنگ خاص زبان عربی (عربی - الاسلامی)

 

مبحث دوم:

شاخص‌های مطلوب کتاب‌های آموزش مهارت‌های زبان عربی برای عربی آموزان فارسی زبان

1)اصول کلی تولید کتاب

  1. تناسب حجم و جلد کتاب
  2. تناسب تعداد صفحات با سطح کتاب
  3. اندازه حروف و کیفیت چاپ
  4. تناسب ماده آموزشی با سن زبان‌آموزان
  5. استفاده از زبان عربی فصیح و به‌ کارنبردن زبان‌مادری
  6. برخورداری از مقدمه مفصل
  7. برخورداری از فهرست واژگان و ترکیبات نحوی
  8.   تناسب رنگها و وضوح تصاویر
  9. تناسب تصاویر با ارزش‏های اسلامی

 2) محتوای کتاب از نظر واژگان، ترکیب‌های نحوی (دستور زبانی)، گفتگوها، متن‌ها و مهارت‌های چهارگانه زبانی:

  1. تعداد متناسب واژگان جدید در یک درس
  2. آموزش کاربردی ترکیبات
  3. ارائه گفتگوها به صورت تدریجی ومرتبط با واقعیت‏های زندگی طبیعی
  4. تناسب تعداد متون شنیداری
  5. تناسب تعداد متون خواندنی
  6. آموزش نوشتن در مراحل اولیه
  7. تناسب محتوای فرهنگی با سن زبان آموز
  8. همسویی متون کتاب با مفاهیم اسلامی.
  9. ارتباط گفتگوها ومتون با موضوعات روزمره

3) تمرینات زبانی

  1. تناسب تعداد تمرین‌ها در هر سطح
  2. فراوانی تمرین‌های‌ معنایی
  3. فراوانی و تنوع تمرین‌های ارتباطی
  4. ارائه مثال و راهنمایی مناسب برای انجام تمرین‌ها

 

4) استانداردهای عمومی کتاب‌های آموزش زبان دوم

  1. برخورداری از وسایل کمک‌آموزشی  
  2. برخورداری از سایت الکترونیکی ویژه زبان‏ آموزان  
  3. متن‌ها و گفتگوها با زبان مادری تناسب داشته باشند.

 

در ادامه این نشست دکتر بتول مشکین فام عضو هیئت علمی دانشگاه الزهراء(س) به موضوع"نگاهی به افق های آینده آموزش زبان عربی" پرداخت.

خلاصه مطالب ارائه شده به شرح زیر است:

1-زبان عربی وسیله ارتباط وکلید فهم متون مختلف است.
2-  چهار مهارت زبانی (گوش دادن یا فهم مسموع / خواندن  یا فهم مقروء / صحبت کردن / نوشتن یا نگارش ) بایستی بصورت تلفیقی ودر کنار هم تعلیم داده شوند . این تعلیم مى بایست بر اساس معیارهاى جهانى آموزش زبان ..( سفر / اکتفل ..) انجام پذیرد.
4- لزوم عنایت به لایه های زبانی واموزش همگام انها ( لایه صرفی/ تحوی/ بلاغی/ اوایی ..) 
5- ضرورت داشتن هدف  مشخص  در اموزش عربی وتعیین راهبرد واستراتژی برای تحقق این هدف 
6- لزوم تغییر ویا تصحیح نگاه جامعه / مسؤولین / مؤلفین / معلمین / دانش اموزان نسبت به اموزش زبان عربی وفرهنگ سازی در این راستا 
7- ضرورت داشتن برنامه  10 ساله  در آموزش زبان عربی ( از مهد تا پایان دوره متوسطه )
8- برای اجرای برنامه 10 ساله ضروری است بخش های ذیل با هم همکاری تنگاتنگی‌ داشته باشند : 
● دفتر تألیف 
● دانشگاه فرهنگیان 
● گروه های عربی دانشگاههای سراسر کشور 
● سازمان سنجش اموزش کشور 
● مؤسسات اموزش زبان عربی به غیر عرب زبانان در خارج از کشور از جمله اکادیمی استانبول ..

همجنین براى تحقق برنامه ١٠ ساله اموزش زبان عربی مى بایست در کتابهاى درسى بازنگری انجام پذیرد واعضاى کمیته تألیف از خصوصیات ذیل برخوردار شوند : 
● داشتن تخصص کافى در اموزش زبان به غیر عرب زبانان واشنایی با معیارهاى جهانى اموزش زبان عربى 
● چامعه شناس وروان شناس باشند واشنا به حساسیت جوانان وجامعه ایرانی نسبت به جامعه عرب زبان 
● تواتمند در نگارش به زبان عربی در حد ادبای بومی آن  زبان باشند 

● مطلع از تچربیات وتالیفات درسی کشورهای غیر عرب زبان واشنا با اخرین دستاوردهای تآلیفی موفق .
● دارای تجربه وافی در تالیف کتاب درسی ..

برای عملیاتی کردن برنامه 10 ساله ضروری است دانشگاه فرهنگیان نیز اقدامات زیر را محقق کند : 

● لزوم توجه اساسی به ورودی وخروجی این دانشگاه به منظور تربیت  کادر معلم عربی متناسب با اهداف تعریف شده در برنامه ده ساله  . پیشنهاد می شود دانشگاه فرهنگیان از میان جوانان مستعد ومسلط به فهم قران ومهارت های زبانی، دانشجویان خودرا برگزیند در غیر اینصورت یکسال دوره اموزش زبان عربی  ( پیش دانشگاهی ) تعریف کند وهمچنین پس از پایان دوره چهار ساله مجددا ازمون بسندگی زبان عربی  وفهم قران را از دانشجویان بعمل اید .

● در دوره تحصیل در دانشگاه فرهنگیان  از استادان خبره ومسلط به زبان عربی و آشنا با اسرار این زبان و تفکر حاکم بران استفاده بهینه شود . 
 ●  در فرایند تحصیل معلمان اینده  زبان عربی ضروری است واحدهای متعدد در خصوص شیوه های نوین اموزش عربی وسنجش ان تعریف شود واز استادان خبره در این زمینه  بهره گرفته شود .

علاوه بر دانشگاه فرهنگیان؛ می بایست به معلمان کنونی مدارس توجه اساسی شود؛ معلم عربی وقران ضروری است از خصوصیات زیر برخوردار باشد : 
● لبریز از عشق به زبان عربی واهل ان باشد 
● از شادابی بهره گرفته وکلاس را شاداب نگهدارد 
● توانمند در  تغییر نگاه وتفکر منفی نسبت به جامعه عرب  باشد 
● مسلط به اسرار زبان عربی وزیبایهای قران ومهارات های چهارگانه زبانی باشد 
● اشنا با اخرین شیوه های اموزش زبان به غیر عرب زبانان باشد

در بخش دیگری از این نشست علمی- تخصصی موضوع "بازخوانی جایگاه و اهمیت و اهداف آموزش زبان عربی" توسط دکتر حامد صدقی عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی ارائه شد که مهمترین آنها به شرح زیر است:
آیا نامگذارى زبان عربی به این خاطر است که زبان عرب هاست؟ آیا عرب ها، عرب نامیده شدند از اینرو که به این زبان صحبت مى کنند؟ یااینکه عرب ها در نتیجه تکلم به این زبان عرب نامیده شدند؟
فرضیه مهمى در زمینه زبان عربی وجود دارد و آن این است که زبان عربی بااین وسعت و نظام مندى و دارا بودن واژگان متعدد و معانى دقیق و غیرتکرارى، نمى تواند زاییده و نتیجه عربهاى قبایل عربی پراکنده جزیرة العرب باشد، بلکه آنها چون به این زبان تکلم کردند عرب نامیده شدند.
عربی براى همه زمینه هاى زندگى واژگان متعددى دارد که تولید جدید نیست و ارتباطی هم به نیاز و تنوع استفاده عربها از آن 
کلمات ندارد. در همه زبانهاى دنیا فرهنگستانها تلاش مى کنند واژه هایی را تولید کنند و به تصویب برسانند.اما در عربی بطور مثال واژه هاى متعددى براى مراحل خلقت انسان در رحم مادر وجود دارد که هر یک از آنها به یک مرحله از خلقت اشاره دارد.و این کلمات نمیتواند ساخت اندیشه انسان باشد.
بنابراین این فرضیه تقویت مى شود که زبان عربی یک زبان زمینى نیست.
- در آموزش زبان بررسی اهمیت آن زبان نقش مهمى دارد. باید در فراگیر زبان عربی ایجاد علاقه و انگیزه براى یادگیری آن انجام شود.٨٠ درصد از آموزش موفق زبان عربی مربوط به ایجاد انگیزه و علاقه است.
- زبان عربی با داشتن حدود نیم میلیارد گویشور در دنیا، یکى از شش زبان رسمى سازمان ملل و سازمانهاى وابسته به آن است و تمام منشوراتشان بطور همزمان به زبان عربی ترجمه مى شود. 
- داشتن مناسبات سیاسی و اقتصادی واجتماعی ایران با کشورهاى عربی نیز، به اهمیت آموزش این زبان در کشور مى افزاید.
- باید برنامه ریزى دقیق و جامعى براى تألیف کتب آموزشی انجام شود.

 

دکتر حسن زاده: زبان به عنوان برترین پدیده فرهنگی و تمدنی، یکی از مؤلفه‌های اصلی تشکیل هویت، شخصیت و فرهنگ جوامع محسوب می‌شود

در بخش دیگری از این نشست خانم دکتر حسن زاده مواردی را بیان نمود که به شرح زیر است:

زبان عربی زبان دین و آیین و فرهنگ و تمدن اسلامی است .این زبان یکی از عوامل وحدت در بین جوامع و ملل مختلف دنیا با بیش از یک میلیارد مسلمان بشمار می آید. آموزش زبان عربی به منظور درک مفاهیم دینی و قرآنی است همانطور که مقام معظم رهبری فرمودند: «زبان عربی کلید معارف اسلامی است» لذا:
١- نیازهای دینی درک و فهم قرآن و متون دینى به منظور بیان ارزش‌ها و مسائل اخلاقی به شیوه‌ی غیرمستقیم  از ضرورتهای آموزش زبان عربی است.

٢-علاوه بر اشتراکات فرهنگی و دینی، تشابه حروف نوشتاری و واژگانی زبانی میان فارسی و عربی، انگیزه خوبی برای جذب زبان آموزان است.آموزش این زبان با توجه به مساله ژئوپلتیک وهمجواری با کشورهای عربی  و سفرهای زیارتی و تجاری وسیاحتی به  این ڪشورها و ورود توریست، ضمن کمک به تفاهم و توسعه جوانب مختلف منطقه ای، به حوزه اشتغال نیز کمک خواهد کرد.
٣- نیاز دانشجویان رشته های حقوق و الهیات و ادبیات، به آشنایی با این زبان؛ ( حتى دانش آموزان و دانشجویان ادیان دیگر نیز در ایران براى تحصیل در این رشته ها زبان عربی مى آموزند)
5- تقویت توانایی درست‌خوانی و روان‌خوانی عبارت‌ها و متون دینی و آشنایی با واژگان کثیرالاستعمال قرآنی
دلایل عدم تمایل فراگیران به زبان عربی
از انجا که ارزشمندی و ارجمندی زبان عربی به اعتبار زبان قرآن است، آموزش زبان عربی در نظام آموزشی ایران, با توجه به تقدس و معنویت زبان قرآن، سبب بهره مندی متربیان از قرآن و  سنت معصومین می گردد.
اما سؤال مهم و اساسی در این زمینه که پاسخگویی بدان دشوار می‌نماید، این است که چه عواملی سبب شده تا نگرش مثبت جامعة ایرانی به زبان عربی در عصر حاضر تنزل یابد؟
اگر بپذیریم که جامعة ایرانی در دورة معاصر نیز بسان گذشته، فرهنگ قرآنی‌ـ اسلامی را با جان و دل پذیرفته‌و در کنار فرهنگ ایرانی خود، در زندگی روزمرة خویش به اجرا درمی‌آورد، می‌توان گفت به دلایل و اسباب متعددی، رغبت فارسی‌زبانان به فراگیری زبان عربی کاهش یافته است ازجمله:
 الف) عوامل خارجی:
مثل کاربرد کم زبان عربی در سطح بین المللی در مقایسه با زبان انگلیسی  و چالش‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی (جنگ تحمیلی، تفاوت بنیادین ایدئولوژی و راهبردی حکومت ایران با حکومت‌های عربی منطقه، اختلافات مذهبی، اختلافات مرزی، احیای تعصبات قدیمی
ب) عوامل داخلی: چالش‌های درون زبانی (مشکلات مربوط به فرآیند یاددهی و یادگیری زبان عربی، محتوای ناکافی، روشهای نادرست تدریس، عدم حضور نیروهای متخصص، بی انگیزه بودن برخی معلمان بدلیل وضعیت نامناسب معیشتی)
هر چند تغییر عوامل خارجی بسیار مشکل است ولی به نظر می‌رسد با تمرکز بر عوامل داخلی و استفاده از روش های نوین آموزشی، بهبود روش های تدریس و استفاده از بعضی راهبردهاى کار آمد می‌توان بسیاری از مشکلات آموزشی زبان عربی در مدارس را حل کرد.
اهمیت درس عربی مبتنی براسناد بالا دستی جمهوری اسلامی ایران

درس عربی در نظام آموزشی ایران کاربردی و در جهت پیشبرد اهداف اخلاق اجتماعی ج.ا.ا است.
به همین سبب اسناد بالادستی نظام جمهوری اسلامی وجود درس عربی را به عنوان ابزار فهم معارف اسلامی در دوره های متوسطه ضروری دانسته است
 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
اصل16:((از آنجا که زبان قرآن و علوم و معارف اسلامی عربی است و ادبیات فارسی کاملا با آن آمیخته است.این زبان باید پس از دوره ابتدایی تا پایان دوره متوسطه در همه کلاسها و همه رشته ها تدریس شود.))
برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران
غایت برنامه درسی ملی پرورش نسل متخلق به اخلاق اسلامی است. و آموزش عربی به عنوان مهم ترین ابزار این هدف بسیار مورد توجه قرار گرفته است.با تغییر رویکرد در کتابهای جدید مقدمه نیل به این هدف و ابزار آن فراهم شده است
سند چشم انداز جمهوری اسلامی در افق 1404
امور فرهنگی علمی فناوری:
در امور فرهنگی برنامه چشم انداز نظام ج.ا.ا,معرفت و بصیرت دینی بر پایه ی قرآن و مکتب اهل بیت مهم شمرده شده است.واز آنجایی که نهادینه کردن هر موضوع فرهنگی در طول زمان انجام می شود,دانش آموزان به مرور زمان و در دروس متعدد,روایات مختلف دینی را فرا می گیرند.آموزش زبان عربی در سطح فهم ودرک مطلب از مهمترین ابزار نیل به این هدف است.
وضعیت موجود آموزش زبان عربی
آموزش رسمی زبان عربی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تصویب اصل 16 قانون اساسی اغاز شد بعد از ان. کتاب های عربی با رویکردی جدید نوشته شدند و تاکنون شاهد تغییر و تحولاتی دوره ای در ان ها بوده ایم . با توجه به اهمیت محتوای کتاب های درسی عربی  و ارزیابی ان ها  در تنظیم برنامه درسی ملی . اهداف و چگونگی اموزش این زبان . از چالش ها و اختلاف نظر های مسولان، مولفان و برنامه ریزان کتب درسی بوده است

دانش آموزان با وجود شش سال آموزش زبان عربی از حداقل های محاوره وارتباط ناتوانند.چون آموزش این زبان به جنبه درک وفهم احادیث و آیات محدود شده است
در سفرهای علمی و فرهنگی به کشورهای اروپایی وآسیایی غیر عرب زبان که عربی را بعنوان زبان دوم در مدارس انتخاب کرده بودند، نکته ای که بسیار مشهود بود تمایل و تسلط  دانش آموزان به مهارت محاوره عربی و در عین حال تسلط قابل قبول بر فهم متون عربی بود.
در سالهای اخیر با وجود تلاش های زیادی ڪه برای ارائه بهترڪتابهای درسى عربی صورت گرفته است، اما نگاه غیر زبانی به عربی موجب شده زبان عربی به عنوان یڪ ظرفیت ارتباطی شناخته نشود.

طبیعتا نگاه زبانی صرف به عربی وتفکیک آن از خاستگاه دینی وقرآنی، امر مطلوبی نیست. بلکه انچه مهم است  اصلاح رویکردها و همگام سازی ان درکتب آموزشی ست

ورود کتاب های جدید که بر محور فهم و ترجمه نگاشته شد و قواعد را پیرو ترجمه و فهم متن قرار داده است و همچنین مکالمه هایی که در برخی دروس گنجانده شده (با اینکه هدف اصلی کتاب نیست )بر جذابیت و کار امدی این درس و رغبت و انگیزه دانش آموزان به فراگیرى زبان عربی افزوده است.

-اما باهمه این نکات آنچه باعث شده کتابهاى جدید نتواند ظرفیت و هدف اصلى خود را دنبال کند، نگاه اکثر دبیران به آموزش قواعد و اضطراب ناشى از برگزارى آزمون کنکور غیر هدف میباشد.
پیشنهادات
اسناد بالادستی نظام جمهوری اسلامی ایران اهتمام  ویژه ای نسبت به اخلاق و تربیت اسلامی داشته است رشته‌های علوم انسانی و معارف اسلامی به عنوان درس تخصصی به این مهم می پردازد به منظور پرهیز از شعار گرایی به اهتمام  عملی به اسناد و نظام جمهوری اسلامی، لازم است سازمان پژوهش و برنامه ریزى آموزشى، ساعات آموزشی عربی را در این رشته ها افزایش دهد
ما به تألیف کتابی نیاز داریم که در لابلاى آموزش متون دینى، بتواند به آموزش زبان عربی ارتباطی بپردازد کتابهاى موجود در بعضى از کشورها و تمایل زیاد دانش آموزان به یادگیرى زبان عربی، بسیار چشمگیر است.

برخورداری کتابها از تنوع محتوایی  و حجم متناسب با رشته  و نیز اختصاص ساعت بیشتر به رشته های تخصصی  البته در متوسطه دوم نیز نقش تعیین کننده ای در آموزش این زبان دارداین اقدام به کارآمدی ونیز جذابیت های زبانی  کمک کرده و موجب خواهد شد ضمن اشنائی با انبوهی از معارف ومهارتها زمینه های مناسب برای ارتباط  بهتر ومناسب زبانی فراهم شود.

-بدون شک عوامل خارجی مثل جایگاه بین المللی و داخلی نامناسب زبان عربی(در مقایسه با زبان انگلیسی),بر بی انگیزگی دانش آموزان در یادگیری این زبان تاثیر دارد,در حالیکه با بهبود عوامل داخلی مثل(جذاب و متنوع ساختن بسته های آموزشی,استفاده از معلمان جوان و با انگیزه و بهبود روش های تدریس)می توان انگیزه ی یادگیری این درس را در بسیاری از دانش آموزان ایجاد کرد.
-با وجود برگزاری کلاسهای ضمن خدمت برای معلمان بسیاری از شهرها، مهم ترین مشکلات این کلاسها نبود نیروی متخصص و آموزش دیده در بخش تدریس زبان عربی است که باعث شده کلاسها نتایج خوبی نداشته باشد.آموزش مجازی هم تجربه چندان موفقی را همراه نداشته است..آموزش و پرورش باید با جمع آوری وسیع معلمان نخبه و جوان شهرستانها و برگزاری دوره های آموزشی کوتاه مدت و مستمر برای آنها,برای برگزاری کلاسهای ضمن خدمت در سراسر کشور ,مدرس متخصص تربیت کند.
-برای تقویت بخش آموزش زبان عربی در ایران, سازمان های رسمی وابسته به وزارت آموزش و پرورش میتوانند با در اختیار قرار دادن امکانات و بودجه ی لازم,پژوهشگران را در غنی سازی این بخش یاری دهند,بدین صورت که نیاز این بخش را با انتقال یافته های متخصصان آموزش زبان عربی در ایران یا کشور های دیگر و یافته های متخصصان آموزشی دیگر زبان های خارجی برطرف کنند.
-انتشار یک نشریه ی علمی -پژوهشی مخصوص پژوهش های بخش آموزش زبان عربی,ضروری است.
در این مسیربهتر است از مشورت انجمن ها و گروههای عربی در دانشگاههای بزرگ ڪشور وحتی صاحب نظران برخی ڪشورهای دیگر که تجارب زیادی در این زمینه دارند استفاده شود
.یکی از عوامل عدم توفیق در آموزش زبان عربی در کشور ما استفاده از دبیران غیرمتخصص است که در سالهای گذشته به علت نیاز مقطعی از این دبیران استفاده شده است.آموزش معلمان  عربی  از عمده ترین عوامل موثر در آموزش این زبان است.
 
ورود مستقیم مولفین به طراحى سوالات نهایى و کنکور زیر نظرسازمان پژوهش وسازمان سنجش

- در پایان یادآور می شود, اگر اهمیت زبان عربی برای ما ایرانیان آنقدر است که قانون اساسی آموزش آن را در مدارس ضروری کرده است,باید بودجه,امکانات و توجه به این زبان نیز متناسب با این ضرورت باشد.